Kunst begrijpen: de geheime taal van de schilderkunst

Kunst begrijpen begint bij het lezen van haar beeldtaal. Symbolen zijn het middel waarmee schilders met ons, de kijkers, communiceren: ze drukken ideeën, gevoelens en emoties uit zonder een woord. In dit artikel lees je hoe schilders door de eeuwen heen symbolen hebben gebruikt om hun gedachten te uiten.

Schilders gebruikten symbolen al sinds de oudheid. De Grieken maakten er veel gebruik van in hun kunst, net als andere culturen zoals de Egyptenaren en de Romeinen, die zich ook lieten inspireren door Griekse opvattingen over kunsttheorie.

Kunst begrijpen: wat zijn symbolen in schilderijen?

Symbolen zijn de taal van de ziel. Ze drukken emoties, gevoelens, ideeën en boodschappen uit op een universele manier die iedereen kan begrijpen. De symboliek in de traditionele schilderkunst is vaak zeer gelaagd en complex, ook al is ze op het eerste gezicht niet meteen duidelijk. Het herkennen en duiden van symbolen en onderwerpen in een werk heet iconografie.

Het menselijk lichaam wordt al lang gebruikt als symbool van leven en dood. Zo kan het de kringloop van het leven voorstellen: geboorte (bloem), groei (een jonge wijnrank) en dood (een afstervend blad).

Ook gebaren zeggen iets. Twee figuren die naar de hemel kijken en elkaars hand vasthouden, staan voor de eenheid tussen hen terwijl ze samen hun sterfelijkheid onder ogen zien.

Religieuze symboliek in de schilderkunst

In de schilderkunst is er een enorme hoeveelheid religieuze symboliek, vooral met een bijbelse of mythologische oorsprong. Het kruis, de duif, het lam en de vis zijn symbolen die in de kunstgeschiedenis worden gebruikt om het christendom weer te geven. De levensboom symboliseert onsterfelijkheid of eenheid met God, terwijl engelen vaak worden afgebeeld als boodschappers uit de hemel die over ons waken.

Er worden ook veel andere symbolen gebruikt: bloemen staan voor schoonheid, fruit voor kennis en dieren zoals slangen voor kwade krachten.

Wat betekenen bloemen in schilderijen?

Bloemen worden in de kunst al sinds de oudheid als symbool gebruikt. Je vindt ze op schilderijen uit de renaissance, maar het gebruik ervan bereikte een hoogtepunt in de barok, toen kunstenaars als Caravaggio en Rubens meesterwerken met bloemendecoraties maakten. De roos was in die tijd bijzonder populair, omdat ze liefde en hartstocht symboliseerde.

Bloemen kunnen ook verschillende emoties uitdrukken:

• Tulpen: weerspannige trots
• Zonnebloemen: vreugde
• Viooltjes: bescheidenheid of verdriet
• Lavendel: zuiverheid
• Madeliefjes: onschuld of geluk
• Anemonen: verdriet of liefde op het eerste gezicht
• Anjers: flirten of bewondering
• Jasmijn: romantiek en verleiding
• Lelies: zuiverheid van het hart
• Narcissen: opstanding na de dood (vanwege hun uiterlijk wanneer ze onder de sneeuw vandaan komen)
• Rode rozen: hartstocht; witte rozen: zuiverheid of maagdelijkheid

Bloemen maken vaak deel uit van portretten, als symbolische verwijzing naar de persoonlijkheid of persoonlijke eigenschappen van de geportretteerde. Draagt iemand bijvoorbeeld een gele roos op zijn revers, dan kun je zeggen dat die persoon optimistisch in het leven staat!

Planten als symbool

Planten worden in kunst, schilderijen en tekeningen als symbolen gebruikt. Men gelooft dat planten op veel niveaus tot ons kunnen spreken. Elke plant heeft een betekenis die de kunstenaar zou moeten begrijpen wanneer hij haar schildert. Een bloem kan meerdere betekenissen hebben, afhankelijk van haar kleur, vorm en de vorm van de bloembladen.

Bloemen zijn een symbool van leven, liefde en schoonheid, en ook van de vrouwelijke geest. Ze kunnen worden gezien als symbolen van lente, zomer en herfst en worden vaak verbonden met wedergeboorte of vernieuwing. Ze kunnen liefde of geluk symboliseren, maar ook dood of verdriet (zwarte rozen). Zo begrijp je hun betekenis beter als je zelf schilderijen maakt met bloemen als inspiratie.

Wat symboliseren dieren en vogels in de kunst?

Dieren

Dieren zijn een veelvoorkomend thema in kunst en schilderijen. Ze kunnen menselijke eigenschappen, emoties, gedrag en relaties symboliseren: leeuwen staan bijvoorbeeld voor kracht, terwijl vossen sluwheid symboliseren. Kunstenaars beelden dieren vaak af om bepaalde betekenissen of waarden aan hun publiek over te brengen.

Zo kan een kunstenaar de symboliek van een dier gebruiken om uit te drukken dat mensen humaan voor elkaar moeten zijn, zoals leeuwen onvoorwaardelijk en zorgzaam met hun welpen omgaan.

Vogels

De vogel is een symbool van vrijheid, vlucht en de ziel. In kunst en schilderijen staan vogels voor liefde, geluk, vrede en hoop. Ze symboliseren ook vernieuwing, een nieuw begin en de kringloop van het leven. Vogels staan voor de natuur en de natuurlijke wereld die ons omringt.

Symboliek van fruit in de kunst

Fruit staat in de schilderkunst voor kennis. Hoe je het leest, hangt af van de context: de Bijbel, de natuur en de kijk van verschillende culturen op fruit bepalen allemaal de betekenis ervan in een schilderij.

Wat betekent naaktheid in de schilderkunst?

Het naakte lichaam en naaktheid worden al lang als symbool in de kunst gebruikt. Naaktheid staat voor vrijheid en zelfontdekking en kan gevoelens zoals kwetsbaarheid of angst uitdrukken.

Het gebruik van de naakte figuur in de kunst gaat terug tot oude beschavingen zoals Griekenland en Rome, waar het werd beschouwd als een belangrijk onderdeel van hun cultuur. Sindsdien is de afbeelding van het menselijk lichaam gangbaar geworden in alle vormen van beeldende media, waaronder schilderijen, tekeningen, beeldhouwwerken en foto's.

Kleursymboliek: hoe beïnvloeden kleuren ons?

Kleuren beïnvloeden ons emotioneel en psychisch en kunnen worden verbonden met een bepaalde emotie of gevoel. Blauw wordt bijvoorbeeld vaak geassocieerd met vrede of rust, terwijl geel wordt gebruikt als symbool van geluk of vreugde.

Het kleurenwiel is een hulpmiddel om kleur en haar betekenis te begrijpen. De kleuren staan in een cirkel, bijvoorbeeld met rood bovenaan, daarna oranje, geel enzovoort. Kleuren die tegenover elkaar liggen, heten complementaire kleuren, zoals rood en groen. Meer daarover lees je in onze gids over kleurentheorie en de kleurencirkel.

Kleurentheorie is een uitgebreid onderwerp, maar om te beginnen volstaat het te begrijpen welke sleutelrol kleuren spelen bij het duiden van verborgen betekenissen in een werk.

Conclusie: zo lees je verborgen betekenissen in schilderijen

Symbolisme, het gebruik van een beeld of idee dat iets anders voorstelt, is een gangbare praktijk in de kunst. Kunstenaars hebben door de hele geschiedenis en in alle culturen symboliek gebruikt om hun ideeën en overtuigingen uit te drukken. Wie de historische context kent en weet hoe eerdere kunstenaars symbolen gebruikten, leest de verborgen betekenissen beter.

We hopen dat dit overzicht je heeft geholpen de symboliek beter te begrijpen waarmee kunstenaars via hun werken tot ons spreken, en dat het je een beter inzicht geeft in hoe kunst als beeldtaal met mensen communiceert. Meer begrippen ontdek je in Termen uit de kunstwereld die je blik verruimen. Wil je zelf aan de slag met kleur en beeldtaal, bekijk dan onze kunstenaarsverf en schildersdoeken.